Aztekowie 1. (Azteca, sami nazywali się pierwotnie Mexitlin, a od założenia w początkach XIV w. miasta México-Tenochtitlán ich autodenominacja brzmiała Méxica [„mieszkańcy miasta Méxica”] lub Tenochca), nazwa nadana indiańskiemu ludowi mówiącemu językiem nahuatl, zaliczanym do rodziny językowej uto-azteca. Aztekowie przybyli z północy, z mitycznej krainy Aztlán (stąd nazwa Azteków) do Doliny Meksykań­skiej ok. 1250 r. i osiedlili się na jedej z wysepek jeziora Texcoco (według legendy miejsce wskazał im bóg Huitzilopochtli), na której w 1325 r. (lub 1375) założyli miasto-państwo → Tenochtitlán. Około 1375 r. ich władcą (tlatoani) został wódz Acamapichtl, który panował ponad 20 lat, następnie jego syn Huitzilihuitl, rządzący do ok. 1414 r. Obaj władcy rozbudowywali miasto, którego liczba ludności szybko rosła. Powstała nowa osada Tlatelolco. Początkowo Tenochtitlán był ściśle uzależniony od → Tepaneków z Azcapotzalco, płacił im wysoki trybut i dostarczał żołnierzy na prowadzone przez nich wojny.

Na przełomie XIV i XV w. Aztekowie rośli w siłę, także militarną, zagrażając Tepanekom, których władca, Maxtla, rozkazał w 1428 r. zamordować rządzącego w Tenochtitlánie Chimalpopokę. Nowy władca aztecki, Itzcóatl (1428-1440), za radą wybitnego wodza i polityka Tlacaelela, podjął walkę z Tepanekami, zawiązawszy w 1429 r. z pobliskimi miastami-państwami Texcoco i Tlacopán sojusz zwany Trójprzymierzem. Sprzymierzeni pokonali Tepaneków, którzy utracili znaczenie. Dalsza ekspansja terytorialna Azteków (pod koniec XV w.) doko­nywana była na drodze zbrojnej bądź poprzez zawieranie sojuszy z założonymi przez inne plemiona miastami-państwami.

Dominującą pozycję w Dolinie Meksyku zdobyli Aztekowie, którzy przekonani o swej misji dziejowej wybranego „narodu Słońca”, kontynuatora tradycji Tolteków, poprzez pod­bój sąsiednich plemion. Następca Itzcóatla, Montezuma I zwany Gniewnym (1440-1469), przekroczył góry otaczające dolinę Anáhuac i rozpoczął ekspansję w kierunku wschodnim i południowym, podbijając plemiona i miasta-państwa na terenie obecnych stanów: Morelos, Guerrero, Puebla i częściowo Veracruz. Rozbudował Tenochtitlán, usypał tamy chroniące miasto przed powodziami, wzniósł akwedukt dostarczający wodę ze źródeł wypływających ze wzgórza Chapultepec.

Syn Montezumy I - Axayacatl (1469-1479) opanował tereny otaczające Dolinę Meksyku od strony zachodniej, dotarł do Oaxaki i osiągnął przesmyk Tehuantepec, wcielił także do Tenochtitlánu Tlatelolco. Brat Axayacatla, Tizoc (1479-1486), próbował, bez powodzenia, rozszerzyć panowanie Azteków nad brzegami Zatoki Meksykań­skiej. Po śmierci Tizoca (prawdopodobnie otrutego przez swych wodzów) rządy objął jego brat Ahuitzotl (1486-1503), który podbił kraj Zapoteków, opanował tereny dzisiejszego stanu Chiapas i część Gwatemali. Przeszedł do historii jako władca okrutny, bezwzględnie tłumiący bunty i powstania zniewolonych plemion indiańskich, organizujący masowe mordy jeńców poświęconych bogu Huitzilopochtli.

Podboje azteckie dokonane przez poszczególnych władców.

Ostatnim władcą państwa azteckiego przed przybyciem Hiszpanów był bratanek Ahuitzotla, Montezuma II (1503-1520) zwany Młodszym (Xoxoyotzin). Władca, będący faktycznym jednowładcą imperium, umacniał jego potęgę i poza trzema nieudanymi próbami podboju Tlaxcali nie prowadził już wojen zdobywczych. W 1519 r. w skład imperium azteckiego wchodziło ponad 500 miast-państw, zajmowało ono ok. 207 000 km2 i liczyło ok. 5-6 mln mieszkańców. Podstawą gospodarki imperium było wysoko rozwinięte rolnictwo i wymiana towa­rów między różnymi pod względem geograficzno-klimatycznym regionami, także położonymi poza jego granicami. Czynnikiem unifikującym, prócz militarnego terroru, stawała się stopniowa ponadetniczna warstwa arystokracji, połączona więzami pokrewień­stwa i powinowactwa.

Montezuma, na wieść o przybyciu białych przybyszów, oglądał znaki na niebie (w tym przypadku kometę).

8 listopada 1519 r. do azteckiej stolicy wkroczył H. Cortés, uroczyście witany przez Montezumę II, który wierzył, że hiszpański konkwistador jest wcieleniem boga Quetzalcoatla. Aztecki władca został uwięziony przez Hiszpanów, którzy postanowili opanować miasto i zdobyć zgromadzone w nim złoto.

Podczas wyjazdu Cortésa do Veracruz pozostawiony w Tenochtitlánie P. de Alvorado dokonał masakry Indian (w tym kobiet i dzieci) zgromadzonych na uroczystości święta ku czci Tezcatlipoki i dokonał rabunku świątyni. Wybuchło masowe powstanie ludności Tenochtitlánu, w wyniku walk Hiszpanie ponieśli dotkliwą klęskę i zostali wyparci z miasta (29 na 30 czerwca 1519 r., podczas tzw. Noche Triste – „smutnej nocy”). W czasie powstania zginął Montezuma II, prawdopodobnie ukamienowany przez swych poddanych.

Ponowny szturm na Tenochtitlán Cortés podjął w 1521 r. Miasto, bohatersko bronione przez młodego władcę Cuahtémoca, poddało się Hiszpanom 13 sierpnia 1521 r., po 3 miesiącach krwawych walk. Zdobywcy zniszczyli Tenochtitlán, zakładając na jego ruinach miasto Meksyk, a na podbitych terenach utworzyli w 1522 r. Nową Hiszpanię (Nueva Espańa, późniejsze wicekrólestwo), której namiestnikiem został Cortés. Niechęć podbitych plemion do Azteków ułatwiła konkwistadorom hiszpańskim opanowanie Meksyku. Podbój hiszpański doprowadził do całkowitego upadku organizacji Azteków i zepchnięcia ich na całe wieki do roli najbiedniejszej ludności wiejskiej.

Kamienny obelisk zwany popularnie "kalendarzem azteckim"

Państwo Azteków (będące niejednolitym tworem politycznym, skupiającym w swych granicach różnorodne elementy etniczne i liczne państwa-miasta) było militarno-teokratyczną monarchią elekcyjno-dziedziczną, wyboru króla (wodza i szefa państwa, a także najwyższego kapłana) dokonywała rada reprezentantów klanów – z reguły spośród członków rodziny (braci lub bratanków) zmarłego władcy.

     Monarchia była federacją podbitych państw i plemion indiańskich, której elementem wiążącym były: język nahúatl (który zyskał status lingua franca), religia oraz dominacja wojsk Tenochtitlánu i jego sprzymierzeńców; w celu utrzymania posłuszeństwa i strzeżenia granic imperium zakładano kolonie wojskowe i warownie.

Fragment Kodeksu Burbońskiego

     Historia Azteków znana jest przede wszystkim dzięki spisaniu ich obyczajów i dziejów, dokonanemu z inicjatywy hiszpańskiego misjonarza Bernardino de Sahagún. Praca ta, opublikowana w XVI w. pt. „Ogólna historia spraw Nowej Hiszpanii” napisana została w języku nahuatl, alfabetem łacińskim. Zachowały się również oryginalne kodeksy, pisane pismem piktograficznym i hieroglifami, dzieło kapłanów, zawierające teksty modlitw, opisy codziennego życia i dziejów Azteków. Wraz z nielicznymi zabytkami sztuki i architektury, które przetrwały do czasów dzisiejszych, stanowią one przeko­nywujący dowód wysokiego poziomu cywilizacji. Aztekowie posiadali silną organizację polityczną, wojskową i handlową. Kontakty z podbitymi plemionami (Tolteków, Olmeków, Zapoteków, Misteków) wzbogaciły sztukę Azteków, doprowadziły do wykształcenia swoistych cech rzeźby, ceramiki i architektury. Należą do nich monumentalne budowle kamienne, zdobione płaskorzeźbami i malowidłami ściennymi, kamienne polichro­mowane rzeźby przedstawiające bogów pod postacią stylizowanych figur ludzi i zwierząt, zróżnicowane formy ceramiki – naczynia, pieczęcie itp. z gliny, zdobione ornamentami, maski inkrustowane kamieniami szlachetnymi, ozdoby z różnokolorowych ptasich piór, lustra z polerowanego pirytu lub obsydianu, drobne figurki ludzi i zwierząt rzeźbione z kryształu górskiego i jadeitu, liczne ozdoby ze złota i miedzi, kamienne lub drew­niane, bogato zdobione instrumenty muzyczne.

Przykłady rzeźby azteckiej: po lewej głowa bogini Coyolxauhqui, po prawej rzeźba przedstawiająca Xipe Totec'a odzianego w skórę ofiary.

Znaczne osiągnięcia miała aztecka medycyna. Prócz powszechnie stosowanych praktyk magicznych umiano np.: leczyć złamania kości (nastawianie, unieruchomienie) doko­nywać trepanacji czaszki, zszywać głębokie rany cięte, przeprowadzać operacje plastyczne twarzy, sondować żołądek. Znano system znieczulania poprzez wprowadzenie w trans lub uśpienie, stosowano upuszczanie krwi, bioprądy. Wykonywano masaże, nacierania, lecznicze kąpiele wodne i parowe. Wśród leków przeważały zdecydowanie zioła, wykorzystywane do dziś w indiańskiej medycynie ludowej.

W życiu Azteków olbrzymią rolę odgrywała religia – czczono bogów uosabiających siły przyrody, najważniejszymi bóstwami były: Huitzilopochtli – Bóg Słońca i Wojny, pretendujący do roli najwyższego bóstwa; Coatlicue – Bogini Ziemi i Śmierci, matka Słońca i wszystkich bogów, Quetzalcoatl, Tláloc, Tezcatlipoca. W ofierze bogom składano jeńców wojennych (rzadziej kobiety i dzieci), stąd religia Azteków okre­ślana jest czasami jako „krwawa religia”. Obchodzono wiele świąt religijnych, zgodnie z opracowanym przez kapłanów kalendarzem. Do zadań kapłanów obok służby bogom należało również prowadzenie obserwacji astronomicznych, spisywanie dziejów państwa.

Rysunek z jednego kodeksów przedstawiający składanie ofiar z ludzi.

     Społeczeństwo Azteków dzieliło się na dwie klasy: do pierwszej należeli kapłani, arystokracja i kupcy, określano ich nazwą  pillis, drugą, tzw. mace huales tworzyli rolnicy, rzemieślnicy, tragarze i niewolnicy. Mieszkańcy państwa Azteckiego trudnili się głównie uprawą roli. Większość ziem była własnością wspólnot → calpullí, dzielono je na trzy części: jedna, zwana również calpullí, była przyznawana w postaci małych działek poszczególnym rodzinom, drugą wykorzystywano wspólnie jako pastwiska (tzw. altepetlalli), trzecia część była uprawiana wspólnie, a zbiory przeznaczano na spłatę danin dla kapłanów i władców. Do głównych roślin uprawnych należały kukurydza, fasola, tytoń, pomidory, na nizinach również kakaowiec.

     2. Nazwa Aztekowie nadawana bywa również ogółowi mieszkańców imperium, zwłaszcza społecznościom Mexica z Tenochtitlán, Acolhua z Texcoco i → Tepaneków z Tlacopán. Wykorzystując dziedzictwo wcześniejszych faz cywilizacji mezoamerykańskiej (głównie → Tolteków) stworzyły one jej nową fazę, zwaną aztecką. Charakteryzowała ją nie spotykana dotąd apoteoza wojny, uznawanej za podstawową zasadę istnienia świata, co znalazło wyraz zarówno w życiu społeczno-politycznym (kariera wojskowa jako podstawa awansu społecznego), jak też w mitologii i religii (krwawe ofiary z ludzi, z reguły jeńców wojennych, jako zasadniczy element kultu religijnego) oraz w sztuce (wszechobecny motyw śmierci). Użyta w tym sensie nazwa Aztekowie nie obejmuje jednak ani wszystkich ludów → Nahua okresu przedhiszpańskiego, do których zaliczali się Mexica i Acolhua, ani tym bardziej współczesnych Indian Nahua, żyjących głównie w Meksyku, chociaż czasem nadaje się jej błędnie taki zakres znaczeniowy.

W 1969 r. liczbę „Azteków”, będących najliczniejszym ludem indiańskim w Meksyku,  szacowano na 800 tys. osób.